چەقبەستنی بواری ڕۆشنبیریی کوردی، بۆ؟
عدنان کەریم

بواری ڕۆشنبیریی کوردی لەدێرزەمانەوە یەخسیری دەستی ٢ شتە: 
یەکەمیان: سیاسەت
دووەمیشیان: شیعر 
سیاسەت‌و شیعر هەموو کەلەبەرەکانی ژیانی ڕۆشنبیریی ئێمەیان مۆنۆپۆل کردووە. هەڵبەتە لەهەردو بوارەکەشدا مۆدێلێکی خراپ‌و دواکەوتوو ڕەواجیان هەیە. 
جگە لەوەش پاشاگەردانیەکی سەیر تان‌و پۆی ژیانی ڕۆشنبیریی کوردیی تەنیوە. سیاسەتیکی خاڵی لەهەر پشتیوانەیەکی فکری، سیاسەتی کوردیی بێبەش‌و پشتخاڵی کردووە لەهەمو ڕەهەندەکانی وەکوو دوربینی، عەقڵانیەت، تێڕوانینی ستراتیجی، باڵانس ڕاگرتنێکی مەنیتیقی لەنێوان بەرژەوەندیە نیشتیمانیەکان‌و پەیوەندییە دەرەکیەکان‌و زۆر دیاردەی تر.

 

زەرەرمەندی یەکەم‌و قوربانیی سەرەکی ڕەواجی ئەو هەموو دیاردە سەلبیانەی ئەو کایە گرنگەش بریتیە لەبواری فکر. لەوەش زیاتر، فکر وەکوو دایکی هەمو لق‌و پۆکانی هەر ڕۆشنبیریەکی سەرو دڵ زیندو، هێشتا کەمتر خەمڵاوەو تازە؛ لەململانێی سەردەرهێناندایە. ئەو دەردە بەتایبەتیش دەرگیری فکری سیاسی بووە وەکوو مەیدانێکی بێ ڕەنگ‌و بۆو ناوو نیشانی کایەی ڕۆشنبیریمان.

 

لێرەدا ئەمەوێت پێداگریەکی تایبەتیش بکەم و بڵێم: فکرێکی خاڵی لەڕەهەندی سیاسەت‌و سیاسەتێکی بێ ڕەهەندی فکری هەردووکیان لەشوێنێکدا یا باشترە بڵێین لەبەرهووتێکدا یەک ئەگرنەوە کە بەرهووتی بێمایەیی‌و فەشەلی بەردەوام‌و بێبەرهەمیە چی لەمەیدانی فکرداو چی لەبواری سیاسەتدا. بۆیە وا دەڵیم چونکە دیاردەی فکر بەتەنها، یا بەپێچەوانەکەیەوە، سیاسەت بەتەنها، سەرەتانی ڕۆشنبیریی کوردی بووەو خۆرەی گیانی مەعریفەو داهێنان‌و نوێبوونەوەو خەمڵاندنی ڕۆشنبیریی کوردیە. پێداگیری لەسەر جەدەلیەتی فکرو سیاسەت‌و پەیوەندی ئۆرگانیك نەك میکانیکیی نێوانیان‌و خستنە سسەر شاڕیی دروستی خۆی پرۆسەیەکە کە ڕۆشنبیریی کوردی ئەمڕۆمان لەهەموو شت زیاتر پێویستی پێیەتی.

 

چاوگێڕانێک بەمەشهەدی سیاسی‌و ڕۆشنبیریی هاوچەرخی کوردیدا ڕاستیی ئەو ئیدیعایە ئەسەڵمێنێت. 
ئەمڕۆ بواری ڕۆشنبیریی کوردی، کێڵگەیەکی موتوربەکراوی تەسکە بەسیاسەت. خاوەنی یاسای بزوتنەوەو گەشەی تایبەتیی خۆی نیە. هیچ بوعدێکی مەعریفیی نیە. پەیڕەوی لەمیتۆدی لێکدانەوە وشیکردنەوەی عەقلانی‌و زانستی ناکات. سادەترین وەرچەرخانی سیاسی ئەتوانێت لەڕەگ‌و ڕیشەوە دەری بهێنێت. سێبەری نەخستۆتە سەر کایەکانی تری ژیان کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگای کوردستانی. تەفاعولی لەگەڵ ڕۆشنبیریی دەوروبەرو جیهاندا زۆر ڕوکەشی‌و خاڵیە لەهەر کارلێکێکی ناوەڕۆکیدا. بواری وەرگێڕان لەحوکمی نەبوودایە. زمان‌و ئیدیۆم ناسی‌و تێرمینۆلۆژی وێرانەیەکە بۆ خۆی. هەر کەس ئەتوانێت بەئاسانی دەیان دەردو ئافاتی تری بواری ڕۆشنبیریمان لێرەدا ڕیز بکات.

 

ئەمڕۆ پێویستیی دامەزراندنی کۆڵەکەکانی ڕۆشنبیریەکی موتوربەکراو بەگیانێکی نیشتیمانی لەڕوی سیاسیەوە، شۆڕەوەبوو بۆ ناو ڕەوتێکی فکریی ڕەخنەگر لەگشت سەرابە نەتەوەیی‌و خۆماڵیە تەسکەکان، پشتبەستو بەقوڵاییەکی مەعریفیی هاوچەرخ، چی بەمانای تەکنیکی‌و چی لەڕوی ناوەڕۆکەوە؛ لەنانی شەو پێویست ترن بۆ کۆمەڵگەی کوردستانی‌و کەلتوری کوردی.

ئەوەی سەرەوە بەبێ پرۆژەیەکی هەمەلایەنەی مەعریفی کە پەنجەی خستبێتە سەر برینە لەبەرڕۆیشتووەکانی ڕۆشنبیریی کوردی بەگشتی وهەروەها دیاریکردنی خەسڵەتە پێویستەکان بۆ بووژاندنەوەیەکی ڕۆشنبیریانەی هاوچەرخ و مۆدرین کە لەیەک کاتدا هەم ڕەگی داکوتابێتە ناو واقیعی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و سیاسیی ئێمەو هەمیش پشتی بەستبێت بە دەسکەوتەکانی فکریی جیهانی مودرین، نەئەڕەخسێ و نەبەرهەمێکی ئەوتۆی ئەبێ و نە ٢ مەتر لە واقیعی ئێستای دوورمان ئەخاتەوە.

 

ئەمە موغامەرەیەکی گەورە و پرۆسەیەکی پڕ لە ئیشکالیەتە بە هەموو ماناکان بەڵام قووڵی ئەو دەردە و درێژەی ئەو بۆشایی و کەلێنەی دونیای ڕۆشنبیری و فکریمان و بەتایبەتیش تەداعیاتە سیاسیە بەردەوامەکانی لە ساڵی ١٩٩١ بەدواوە و وێرانەیەك کە بەناوی حکوومەتی خۆماڵی و گشت بەرنامە سیاسی و ئابووریەکانی بزووتنەوەی ناسیونالیستیی کورد لە عێراقدا بۆ ئێمەی جێ هێشتووە و …. تاد، دەست بردن بۆ ئەم پرۆژەیە نەك ئەکات بە زەروورەتێکی ووچانهەڵنەگر بگرە شەهیە دەکاتەوە بۆ سەرهەڵدانی دەیان پرۆژە و هەنگاوی تری جەریئانە لە کایەکانی تر ولە ڕاستای هەمان ئامانجدا.

 

ئەمڕۆ تێکشکاندنی بتەکانی کوردایەتی و تووڕهەڵدانی مۆتەکەی " سەربەخۆیی ئابووری " کە ناوێکی تری گونجاوە کە ناسیونالیزمی کورد دۆزیویەتیەوە بۆ تاڵان و ڕاووڕووتی سەر ئەرز و ژێر ئەرزی ووڵات و سامانەکەی، و دوایی هێنان بەو سەرگەردانیەی کە بەتایبەتی چەند ساڵێکە پارتی دیموکراتی کوردستان بەدەس تێکەڵی لەگەڵ حکوومەتی تورکیا و بە هۆی جلخواری و سازشی یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستانەوە درێژەی هەیە و زۆر ئەرکی سیاسیی تری ئیستەرەم و دەسبەجێ ، بەبێ تێڕامانێکی فکریی ڕەخنەگرانە و داشۆرینێکی ووردی تاقیکردنەوەی سەرجەم بزووتنەوەی ناسیونالیستیی کوردی ، لەوەهم زیاتر هیچ ناوێکی تری نیە.

 

بۆیە چ ڕەخنەگرتنی سیاسی و چ بەرانبەرکێ لەگەڵ تەداعیاتە زۆروزەبەندەکانی بزووتنەوەی ناسیونالیستیی کورد لە ڕاپەڕینەوە بۆ ئێستا ( لانی کەمەکەی ) و هەوڵدان بۆ جێگرتنەوەی ئەو تەجرووبە سیاسیە تاڵە بە پرۆژەیەکی نیشتیمانیی و دیموکرات ، پێویستی بە بزووتنەوەیەکی هاوشان و هاوتەریبی ڕەخنەگرانەی فکریی بەهێز و ڕۆشن و شەفاف هەیە ئەگینا وەکوو تاقیکردنەوەی بزووتنەوەی گۆڕان دەری خست دیسانەوە جگە لە خولانەوە لەناو وەهمی کوردایەتی و بەرهەمهێنانەوەی نوسخەیەکی تری ڕادیکال تر و دەسکاری کراوی تری ناسیونالیزم هیچ بەرهەمێکی تری نابێت.

 

دیارە من باش ئەزانم کە شان دانە بەر پرۆژەیەکی لەوچەشنە ئەرکێکی قورس و موغامەرەیەکی نادیارە بەڵام بە پێداگرتن لەسەر بایەخی ئەو ئەرکە و ئەو زیندوێتیەی کە ئەمڕۆ لەناو بەشێک لە کایەی ڕۆشنبیری و تا ئەندازەیەکیش سیاسیماندا ئەیبینین و ئەو نووزەیەی کە هێشتا ماوە و ئەو ئینێرجیەی کە لە ڕیزی توێژێکی زۆری لاوانی کوردستانی عێراقدا مەوج دەدات، گشت ئەوانە هێزێکمان بەبەردا ئەکات و پێمان ئەڵێن کە ئەو موغامەرەیە شانسی بردنەوەی هەیە وئەم شەڕە گەرچی قورس و درێژخایەنیش بێت ، هێشتا ڕادەی سەرکەوتن تیایدا کەم نیە.

 

بەو مانایەش بێلایەنیی فکر لەوەهمێك زیاتر چیتر نیە. ئەمڕۆ زۆربەی زۆری ئەکادیمیست و ڕۆشنبیر و ئەهلی قەڵەمی کوردی و کوردستانی ، بەم یا بەو شێوە، زۆر جاریش بەناوی بێلایەنیەوە، خزمەت بە پرۆژەی قەومچیە تالانچیەکانی کوردایەتی ئەکەن وبەهەزار بیانوو ئەو پرۆژەیەی پارتی و هاوەڵەکانی ئەڕازێننەوە. ئەوانەش کە ناڕازی و دژە پارتی و یەکێتی و دەسەڵاتن بەشی زۆریان یا بێدەنگییان کردووە بە ڕێگا و شیعار، یا بایەخ و مەترسیە گەورەکانی ئەم ناسیونالیزمە تاڵانچیە نابینن یا دەرکی پێناکەن یا لە مەترسیەکانی کەم دەکەنەوە.

 

ئێمە ڕۆژانە لە میدیای کوردیەوە گوێبیستی ئەو زوڕنایە دەبین کە دەڵێت : پارتی و یەکێتی سیاسەتێکی ناسیونالیستی پەیڕەو ناکەن ، ڕێبازی ئەوان پێچەوانەی کوردایەتیە، ڕەوتی نەتەوەیی بەدیلە بۆ ئەم سیاسەتانەی دەسەڵات ، ناسیونالیزم هەر نەخەمڵیوە و دەیان بەیت وبالۆرەی تری هاوچەشن و هاوجینسی ئەوانە.

پرۆژەیەکی لەو چەشنە بۆ تەکاندان بە کایەی ڕۆشنبیریی کوردی، گەرچی ئەبێ بەبایەخەوە پێداگری بکات لەسەر سەربەخۆبونی خۆی‌و سەربەخۆ لەلایەنە سیاسیەکان بێتە ناو کایەی ڕۆشنبیریی کوردیەوە بەڵام بەهیچ کلۆجێك ناتوانێت‌و نابێت بێلایەن بێت لەشەڕی نێوان نیشتیمان وخەڵك لەبەرانبەر هەڕاجکارانی وڵاتدا، نابێت لەخاڵێکی ناوەڕاستدا ڕاوەستێت لەنێوان ڕەوتی عەدالەتی کۆمەڵایەتی‌و هەڵتۆقینی بارۆنەکانی مەکتەب سیاسیەکان‌و لۆردەکانی " ئابووریی سەربەخۆی " کوردستانیدا، لەنێوان سەرکوت‌و ئازادیداو …. تاد، بەڵکو پێویستە هەر لەسەرەتاوە ڕاشکاوانە بەرەی خۆی هەڵبژێرێت‌و بێ سڵەمینەوە هەڵوێستی خۆی دیاری بکات.

 

ئەوەش وەکوو پێشمەرجی یەکەم پێویستی بەگەشەدانە بەفەزایەك‌و ژینگەیەك کە لەهەمان کاتدا کە پێداگری لەسەر ئەو سەوابیتانەی پێشوو ئەکات ، بە بانگی ڕەساش دەنگ هەڵبڕێت لەبەرانبەر شموولیەت و سەلەفیەتی فکری، بتپەرستیی ئایدیۆلۆجی‌و تاکڕەهەندیی ڕۆشنبیری وئیحتیکاری حەقیقەت‌و… تادو لەبری ئەوانە پێداگیریەکی سەخت‌و شێلگیر بکات لەسەر عەقڵی ڕەخنەگرانە، پێکەوە ژیان، فرەجەمسەری، هەمەڕەنگی‌و دڵ‌و گوێ کراوەیی و باقی بەها فکری و مەنهەجیەکانی دنیای پێشکەوتووی ڕۆشنبیریی جیهانی.
بۆ ئەوەش پێموایە باشترین مەنهەج بریتیە لەپەیڕەوی لەو تێزەی کە دەڵێت: " ڕێ بدە سەدان گوڵ بپشکون‌و سەدان ڕەوتی فکری بێنە ناو بواری ململانێوە".

ئاوێنه‌ 

AM:01:12:29/04/2018