سه‌رۆكی هه‌رێم له‌به‌رده‌م چوار ساڵی پڕ کاردا
د. زوبێر رەسوڵ
به‌و پێیه‌ی سه‌رۆكی هه‌رێمی کوردستان ئه‌زموونێكی درێژی هه‌یه‌ له‌گەڵ حوكمڕانی،‌ ئاشنایه‌تییەكی باشیشی هه‌یه‌ له‌سه‌ر زۆربه‌ی ئه‌و دۆسیه ‌و ئاریشانه‌ی كه‌ له‌ چوار ساڵی ئاینده‌دا رووبه‌ڕووی ده‌بنه‌وه‌. ئه‌جێندای چوار ساڵی داهاتووی سه‌رۆكی هه‌رێم تا ئاستێكی زۆر په‌یوه‌سته‌ به‌ چاره‌سەركردنی چه‌ند پرسێكی جه‌وهه‌ری كه‌ پایه‌ی سه‌ره‌كین بۆ مانه‌وه ‌و به‌هێزبوونی هه‌رێمی كوردستان. له‌م نووسینه‌دا هه‌وڵده‌دم به‌ كورتی تیشك بخه‌مه‌ سه‌ر چه‌ند بوارێكی گرنگ كه‌ پێویسته‌ له‌ پێشینه‌ی كاره‌كانی بن له‌و چوار ساڵه‌دا:

ئاساییكردنه‌وه‌ی پێوه‌ندییه‌كانی پارتی ‌و یه‌كێتی         

یه‌كێك له‌ ئاڵنگارییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی به‌رده‌م پرۆسه‌ی حوكمڕانی له‌ چوار ساڵی ئاینده‌دا په‌یوه‌سته‌ به‌ ئاستی ته‌بایی ‌و ناته‌بایی یه‌كێتی ‌و پارتی، یاخود وردتر بڵێین رێكکه‌وتن ‌و هه‌ما‌هه‌نگیی ئه‌و دوو لایه‌نه‌ له‌سه‌ر ئاستی حكومه‌ت ‌و په‌رله‌مان ‌و سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم. نه‌ك هه‌ر ئه‌وه،‌ به‌ڵكو هیچ گۆڕانكارییەكی ئه‌وتۆش ناتوانرێت بكرێت، ئه‌گه‌ر هه‌ریه‌كه‌ له‌و دوو هێزه‌ سه‌ره‌كییه‌ كۆك نه‌بن له‌سه‌ری، به‌ تایبه‌ت پرسه‌كانی چاكسازی‌ و نه‌وت ‌و پێوه‌ندیه‌ هه‌رێمییه‌كان و پرسی كه‌ركووك. هاوكاریی ئه‌و دوو هێزه‌ سه‌نگی مه‌حه‌كی سه‌ركه‌وتنی چوار ساڵی ئاینده‌یه‌، به‌ تایبه‌ت كه‌‌ ئێستا هێزێكی ئۆپۆزسیۆنی به‌هێز نییه‌ تا رووبه‌ڕووی حكومه‌ت بوه‌ستێ، بۆیه‌ زۆرترین به‌ركه‌وتنی حكومه‌ت له‌گه‌ڵ خودی هێزه‌ به‌شداربووه‌كانی ناو حكومه‌ت ده‌بێت (بۆ نموونه‌ یه‌كێتی ‌و گۆڕان)، نەک له‌گه‌ڵ هێزه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كان، چونكه‌‌ ئۆپۆزسیۆن له‌م خوله‌ی په‌رله‌ماندا ئه‌سته‌مه‌ بتوانێ هیچ گوشارێك بخاته‌ سه‌ر  ده‌سه‌ڵات. 

پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ به‌غدا

چوار ساڵی ئایندە ‌ ده‌رفه‌تێكی باشه‌ بۆ ئه‌وه‌ی هه‌رێم رێگایەكی تری جیاواز له‌ رابردوو تاقی بكاته‌وه‌ له‌ بونیاتنانه‌وه‌ی پێوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ به‌غدا. هه‌رچه‌نده‌ تا ئێستا روون نییه‌‌ ئاخۆ كابینه‌كه‌ی عبدولمه‌هدی ده‌توانێت به‌رده‌وام بێت یان نا، به‌ڵام هه‌رچۆنێك بێت، له‌ چوار ساڵی ئایندەدا ‌به‌غدا وێستگه‌یەكی گرنگ ده‌بێت بۆ هه‌رێمی كوردستان ئه‌گه‌ر بتوانێت وه‌به‌رهێنانی سیاسی تێدا بكات. سه‌ركردایه‌تی كورد گرنگه‌ له‌وه‌ تێبگات كه‌ له‌ ئێستا و ئایندەیەكی نزیكیشدا سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تی (ئه‌وروپی ‌و ئه‌مریكییه‌كانیش) ئه‌وه‌یه‌ یارمه‌تی عێراق بده‌ن و بیخه‌نه‌وه‌ سه‌رپێ، واتا كاركردنی هاوبه‌شی نێوان هه‌رسێ پێكهاته‌كان وه‌ك شه‌ریك و هاوبه‌ش له‌ ده‌وڵه‌تدا، ئه‌وان لاوازیی عێراق وه‌ك مه‌ترسییەكی گه‌وره‌ ده‌بینین نه‌ك ته‌نیا له‌سه‌ر عێراق، به‌ڵكو له‌سه‌ر ئاسایشی ناوچه‌كه‌ به‌ گشتی. له‌ روانگه‌ی كۆمه‌ڵگای نێوده‌وڵه‌تییەوە داعش تا ئاستێكی زۆر به‌رهه‌می ئه‌و ناكۆكیه‌ی نێوان لایه‌نه‌ سیاسییه‌ عێراقییه‌كان بووە به‌ كوردیشه‌وه‌، به‌ تایبه‌تیش سیاسه‌ته‌ تائیفییه‌كانی نووری مالیكی. چوار ساڵی ئایندە ‌به‌ تایبه‌ت له‌گه‌ڵ حكومه‌تی عادل عەبدولمه‌هدی ده‌ر‌فه‌تێكه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كورد حزووری خۆی بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ به‌غدا. هه‌ماهه‌نگی له‌گه‌ڵ به‌غدا ده‌سكه‌وتی سیاسی بۆ هه‌رێمی کوردستان زۆر زیاتره‌ تا له‌گه‌ڵ توركیا و ئێران، به‌ مانایەكی تر تێچووی سیاسی پێوه‌ندییه‌كانی هه‌رێمی کوردستان له‌گه‌ڵ عێراق زۆر كه‌متره‌ تا له‌گه‌ڵ توركیا و ئێران، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی سه‌ركردایه‌تی سیاسی هه‌رێمی كوردستان دۆستایه‌تی و كاریگه‌ریی زۆریان هه‌یه‌ له‌سه‌ر سه‌ركرده‌ عێراقییه‌كان، به‌شێكیشیان هه‌ر له‌ كوردستان ده‌ژین، ئه‌م پێوه‌ندیانه‌ ده‌رفه‌تی زێڕینن بۆ كار له‌سه‌ر كردن و نابێت به‌فیڕۆ بدرێن. 

ئیداره‌دانی پێوه‌ندییه‌ هه‌رێمییه‌كان

گرتنه‌به‌ری سیاسه‌تێكی هاوسه‌نگ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌كته‌ره‌ هه‌رێمییه‌كان كارێكی ئاسان نییه‌، به‌ تایبه‌ت بۆ كیانێكی ناده‌وڵه‌تیی وه‌ك هه‌رێمی کوردستان كه‌ له‌ژێر گوشاری به‌رده‌وامی هه‌رێمی ‌و نێوده‌وڵه‌تی ‌و ئینجا به‌غداشدایه‌. چونكه‌ هه‌ندێك جار به‌رژه‌وه‌ندیی لایه‌نه‌ هه‌رێمییه‌كان ته‌واو دژن له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی هه‌رێمی كوردستان. بۆیه‌ بۆ هه‌رێمی كوردستان گرنگه‌ له‌ڕووی سیاسی ‌و ئه‌منییه‌وه‌ زۆر پشت نه‌به‌ستێ به‌ وڵاتانی درواسێ، چونكه‌ ئه‌م دوو بواره‌ رێگا بۆ ئه‌و دوو وڵاته‌ خۆش ده‌كات كه‌ ده‌ست بخه‌نه‌ ناو پرسه‌ ناوخۆییه‌كانی هه‌رێم و دواتریش به‌كارهێنانی ناكۆكییه‌ نێوخۆییه‌كان له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان. هه‌رێمی کوردستان وا باشتره‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ توركیا و ئێران زیاتر له‌ بواری بازرگانی ‌و ئابووری بێت. له‌ڕاستیدا هه‌رێم ناتوانێت ببێته‌ پاسه‌وانی پاراستنی سنووره‌كانی ئێران ‌و توركیا، ئه‌م بواره‌ ده‌كرێت بۆ عێراق جێبهێڵدرێت.  له‌لایه‌كی تره‌وه‌ هه‌ر یه‌كه‌ له‌ تا‌ران ‌و ئه‌نكه‌رە به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌ش ‌و هه‌ندێك جاریش دژ به‌یه‌كیان هه‌یه‌، كه‌ به‌داخه‌وه‌ له‌ هه‌موو حاڵه‌ته‌كاندا هیچیان له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی هه‌رێم‌ و پرسی كورد نین، به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ عێراق له‌ روانگه‌یەكی ته‌واو جیاوازەوە له‌و دوو دراوسێیه‌ ده‌ڕوانێت، بۆیه‌ له‌ زۆربه‌ی حاڵه‌ته‌كاندا به‌هێزیی هه‌رێمی کورستان واتا به‌هێزیی به‌غدا نه‌ك پێچه‌وانه‌كه‌ی.

هه‌ماهه‌نگیی نێوان هه‌رسێ ده‌سه‌ڵاته‌كان

یه‌كێك له‌و بوارانه‌ی كه‌ به‌پێی دستووریش له‌ پسپۆڕییه‌كانی سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێمه،‌ بریتییه‌ له‌ پته‌وكردنی هه‌ماهه‌نگیی نێوان ده‌سه‌ڵاته‌كان، هه‌ر یه‌كه‌ له‌ په‌رله‌مان ‌و حكومه‌ت ‌و ده‌سه‌ڵاتی دادوەر‌ی ده‌بێت به‌ ئه‌ركی خۆیان هه‌ستن. له‌ چوار ساڵی رابردوودا پێوه‌ندیی نێوان ئه‌و ده‌زگایانه‌ زۆر خراپ بووه‌، تا ئاستی په‌كخستنی هه‌ر یه‌كه‌ له‌ په‌رله‌مان ‌و سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم. سه‌رۆكی هه‌رێم ده‌بێت چاودێر بێت به‌سه‌ر دەستوور ‌و پێوه‌ندییه‌‌كانی نێوان ئه‌و سێ ده‌زگایه،‌ به‌ جۆرێك هه‌ریه‌كه‌ بتوانێت به‌ سه‌ربه‌خۆیی كاره‌كانی خۆی راپه‌ڕێنێ. گه‌ڕاندنه‌وه‌ی متمانه‌ بۆ دامه‌زراوه‌ حكومی ‌و دادوه‌ری ‌و سیاسییه‌كان ئه‌ركێكی زێده‌ گرنگه‌ و پێویسته‌ سه‌رۆكی هه‌رێم له‌و چوار ساڵه‌دا ته‌واوی هه‌وڵه‌كانی بخاته‌ گه‌ڕ بۆ گه‌ڕاندنه‌وه‌ی هێز و متمانه‌ی دامه‌زراوه‌كان، چونكه‌ نه‌بوونی متمانه‌ به‌ دامه‌زراوه‌ سیاسی ‌و یاساییه‌كان واتا په‌كخستنی پرۆژه‌ سیاسییه‌كان، به‌ تایبه‌تی پرۆژه‌ چاكسازییه‌كان كه‌ حكومه‌ت‌ و په‌رله‌مان به‌ نیازن له‌و چوار ساڵه‌دا ئه‌نجامی بده‌ن. گه‌ڕاندنه‌وه‌ی متمانه‌ بۆ ئه‌و دامه‌زراوانه‌ به‌ پلەی یه‌ك له‌ رێگای كه‌مكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی حیزبه‌كان ده‌بێت. به‌بێ ئه‌م هه‌نگاوه‌ ناتوانرێت هیچ چاكسازییەكی دروست ئه‌نجام بدرێت. به‌ تایبه‌تی ده‌سه‌ڵات ‌و سیستمی دادوه‌ری ده‌بێت سه‌ربه‌خۆ و ده‌ستڕۆیشتوو بێت، چونكه‌ به‌شێكی زۆری كاری چاودێریكردنی یاسایی ‌و دارایی ‌و سیاسی له‌ رێگای ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌وە ده‌بێت. 

نووسینه‌وه‌ی دەستوور 

پرسێكی تری سه‌ره‌كی بۆ دانانی به‌ردی بناغه‌ی حوكمڕانی له‌ هه‌رێمدا بریتییه‌ له‌ نووسینه‌وه‌ی دەستوور كه‌ ده‌بێت تا زووه‌ له‌ دوو ساڵی یه‌كه‌مدا یه‌كلابكرێته‌وه‌. وه‌ك دیاره‌ هه‌ماهه‌نگیی سیاسی له‌و خوله‌ی پارله‌ماندا له‌ ئاستێكی زۆر باشدایه‌، بۆیه‌ ئه‌م قۆناغه‌ زۆر له‌باره‌ بۆ دروستكردنی كۆده‌نگییەك له‌سه‌ر نووسینه‌وه‌ی دەستووری هه‌رێم. هه‌ڵبه‌ته‌ نابێت باڵاده‌ستیی زۆرینه‌ی په‌رله‌مانیی لایه‌نێك بكرێته‌ ده‌رفه‌ت بۆ تێپه‌ڕاندنی بڕگه‌ دەستوورییه‌كان، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌بێت پاڵنه‌رێك بێت بۆ دروستكردنی یه‌كده‌نگی له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی دەستوور، كه‌ دواجار داڕشتنی په‌یكه‌ری حوكمڕانی له‌ هه‌رێمی کوردستاندا لێده‌كه‌وێته‌وه‌.  

مه‌له‌فی نه‌وت ‌و سامانه‌ سرووشتییه‌كان

دیاره‌ لێره‌دا مه‌به‌ستم سه‌رله‌نوێ بونیاتنانه‌وه‌ی سێكته‌ری نه‌وت ‌و گازی هه‌رێمه‌ كه‌ وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان سه‌رپه‌رشتی ده‌كات. ئه‌م وه‌زاره‌ته‌ له‌ هەشت ساڵی رابردوودا خاڵی مشتومڕ و لاوازی حكومه‌تی هه‌رێم بووه‌. باشتر ده‌بێت ئه‌گه‌ر لیژنه‌یه‌ك‌ له‌ نوێنه‌ری هه‌موو لایه‌نه‌كانی په‌رله‌مان بتوانێت چاودێریی ئه‌و وه‌زاره‌ته‌ بكات، بۆ ئه‌وه‌ی چیتر نه‌بێته‌ سه‌رئێشه‌ بۆ حكومه‌ت ‌و دواتریش له‌مپه‌ر له‌به‌رده‌م پرۆژه‌ی چاكسازی. 

ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان

ناوچه‌ دابڕاوه‌كان قووڵاییەكی ستراتیژیی به‌هێزن بۆ پێگه‌ی هه‌رێمی كوردستان، ناكرێت چیتر ئه‌و دۆخه‌ی ئێستا بەردەوام بێت. سه‌رۆكی هه‌رێم له‌ رێگای ئاساییكردنه‌وه‌ی پێوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ به‌غدا و به‌ تایبه‌تیش له‌ رێگای سه‌رۆكی ئه‌نجوومه‌نی وه‌زیرانی عێراق، ده‌توانێت له‌سه‌ر میكانزمێكی ئاساییكردنه‌وه‌ی دوخه‌كه‌ رێكبكه‌ون. به‌پێی راپۆرته‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان‌ و به‌ تایبه‌تیش راپۆرتی دوایی گروپی قه‌یرانه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان  (Crisis Group)، ناوچه‌ دابڕاوه‌كان جێگای مه‌ترسین بۆ سه‌ر ئاسایشی عێراق ‌و ناوچه‌كه‌، له‌ هه‌مان كاتدا خاڵی لاوازیشن بۆ دزه‌كردن و دووباره‌ سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی داعش له‌ عێراقدا. واتا كۆده‌نگییەكی نێوده‌وڵه‌تی ‌و عێراقیش هه‌یه‌ كه‌ ئه‌و ناوچانه‌ ته‌نیا به‌ حكومه‌تی عێراق به‌ڕێوه‌ناچن، به‌ڵكو ده‌بێت به‌ هاوبه‌شی بێت له‌گه‌ڵ هه‌رێمی كوردستان. كورد ئه‌زموونێكی شكستخواردووی هه‌یه‌ له‌ ئیداره‌دانی ئه‌و ناوچانه‌، سه‌رۆكی هه‌رێم ده‌توانێ ده‌رسی باشی لێوه‌ربگرێت كه‌ دواجار جۆرێك له‌ رێكکه‌وتنی لێبكه‌وێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ حكومه‌تی عێراق. 

ئه‌و پرسانه‌ی ئاماژه‌مان بۆ کردن گرنگترین ئه‌و بوارانه‌ن كه‌ رووبه‌ڕووی سه‌رۆكی هه‌رێم ده‌بنه‌وه‌ له‌ چوار ساڵی ئایندە‌دا.

رووداو

AM:06:04:25/06/2019